Tứ Diệu Đế giải thích về bản chất của khổ, nguồn gốc của khổ, sự chấm dứt khổ và con đường dẫn đến sự chấm dứt khổ. Tại sao không có ba hay năm chân lý? Đó là bởi vì tất cả những gì được biết đến hay những gì hiện hữu đều có thể quy về hoặc luân hồi hoặc Niết bàn, chứ không có kiểu hiện hữu nào ở giữa. Luân hồi có nguyên nhân và kết quả của nó; Niết bàn cũng vậy. Hai bộ nguyên nhân và kết quả tạo thành Tứ Diệu Đế. Giải thích Niết bàn và luân hồi theo nguyên nhân và kết quả rốt ráo là điều mà Tứ Diệu Đế muốn nói đến.
Từ “đế” [chân lý] trong Tứ Diệu Đế nghĩa là gì? Đây có nghĩa là sự thực. Có phải là luân hồi là một sự thực? Không, không phải vậy. Ở đây, “đế” đại diện cho các điều kiện/ hoàn cảnh như đã được nhận thức bởi các bậc thánh. Điểm khác biệt giữa nhận thức của kẻ phàm phu và thánh nhân thì xa cách như trời với đất. Kẻ phàm phu bị che lấp bởi vô minh chỉ có thể thấy những hư huyễn của thực tại trong khi bậc thánh nhận rõ ra sự thực của thực tại [như nó là] Vì thế, “đế” không phải là để định nghĩa quan điểm của người bình phàm.
Vậy có bao nhiêu sự thực (chân lý)? Tất cả gồm có bốn. Đầu tiên, (1) khổ là nguồn gốc gây ra luân hồi và (2) kết quả của luân hồi chính là khổ. Kế đến, (3) con đường chấm dứt khổ là nguồn gốc dẫn đến Niết bàn và (4) chấm dứt được khổ là kết quả của Niết bàn. Sự chấm dứt khổ nghĩa là tiêu trừ mọi chướng ngại và phiền não thuộc về nghiệp và thoát khỏi các hiện tượng ô nhiễm của luân hồi nhờ vào con đường thực hành Pháp.
Một thí dụ được sử dụng bởi Bồ Tát Di Lặc trong Đại Thừa Tối Thượng Luận (Uttaratantra Shastra) định nghĩa khéo léo về Tứ Diệu Đế. Khi chữa trị bất cứ một căn bệnh nào, các bác sĩ cần bốn bước: 1) xác định bản chất của căn bệnh; 2) tiêu trừ nguyên nhân của căn bệnh, bởi sẽ là vô ích khi chỉ chữa các triệu chứng; 3) kê đơn; 4) chữa trị. Mọi bác sĩ đều trải qua quá trình gồm bốn bước này để trị bệnh. Không biết nguyên nhân của bệnh tật, bác sĩ không thể đưa ra cách chữa trị.
Khenpo Tsultrim Lodro
Việt dịch: Liên Hoa Trí (Pema Jyana)
Hiệu đính: Thanh Liên và Tâm Bảo Đàn
Trích: Tri kiến đúng đắn – Biến người tin thành Bồ Tát (Viet Nalanda Foundation)
